Pierwszy pracownik w firmie: umowa, badania, BHP i zgłoszenie do ZUS

Stan prawny: Kodeks pracy (2026-10-14); ustawa o sus (2026-10-16); rozporządzenie o płacy minimalnej 2027 (Dz. U. 2026 poz. 1213); druk 3293 czeka na podpis Prezydenta (2026-11-09) · aktualizacja: 2026-11-09

Informacja o treści przepisów, nie porada prawna ani podatkowa. Sprawdź stan prawny w ISAP przed decyzją.

Odpowiedź w trzech zdaniach

Pierwszego pracownika zatrudniasz na umowie, którą zawiera się na piśmie, a przed dopuszczeniem do pracy musisz zapewnić mu badania wstępne i szkolenie BHP. Pracownika zgłaszasz do ubezpieczeń społecznych w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia, a składki liczysz, rozliczasz i przekazujesz co miesiąc jako płatnik. Składkę emerytalną finansujecie z pracownikiem po połowie, a rentową w proporcji 1,5% pracownik i 6,5% pracodawca.

Umowa na piśmie

Umowę o pracę zawiera się na piśmie. Gdy umowa nie została zawarta na piśmie, pracodawca przed dopuszczeniem pracownika do pracy potwierdza mu na piśmie ustalenia co do stron umowy, rodzaju umowy oraz jej warunków (art. 29 § 2).

Umowa określa strony, adres siedziby pracodawcy, a dla pracodawcy będącego osobą fizyczną bez siedziby adres zamieszkania, rodzaj umowy, datę jej zawarcia oraz warunki pracy i płacy, w szczególności rodzaj pracy, miejsce wykonywania pracy, wynagrodzenie ze wskazaniem składników, wymiar czasu pracy i dzień rozpoczęcia pracy (art. 29 § 1).

Poza umową pracodawca informuje pracownika w postaci papierowej lub elektronicznej nie później niż w terminie 7 dni od dnia dopuszczenia do pracy m.in. o normach i wymiarze czasu pracy, przerwach, odpoczynku, zasadach pracy w godzinach nadliczbowych, wymiarze płatnego urlopu i zasadach rozwiązania stosunku pracy (art. 29 § 3). Przepis przewiduje też dalsze terminy dla pozostałych informacji.

Okres próbny

Umowę o pracę na okres próbny zawiera się na okres nieprzekraczający 3 miesięcy, w celu sprawdzenia kwalifikacji pracownika i możliwości jego zatrudnienia (art. 25 § 2). Gdy po okresie próbnym zamierzasz zawrzeć umowę na czas określony, okres próbny jest krótszy: 1 miesiąc, jeśli umowa na czas określony będzie krótsza niż 6 miesięcy, i 2 miesiące, jeśli będzie trwać co najmniej 6 miesięcy i krócej niż 12 miesięcy (art. 25 § 2²).

Badania wstępne i szkolenie BHP

Wstępnym badaniom lekarskim podlegają osoby przyjmowane do pracy (art. 229 § 1), z wyjątkami z § 1¹, np. dla osoby przyjmowanej ponownie do pracy u tego samego pracodawcy na to samo stanowisko w ciągu 30 dni po poprzedniej umowie.

Pracodawca jest obowiązany zapewnić przeszkolenie pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy przed dopuszczeniem go do pracy oraz prowadzić szkolenia okresowe (art. 237³ § 2). Szkolenia odbywają się w czasie pracy i na koszt pracodawcy (art. 237³ § 3).

Zgłoszenie do ZUS

Pracownik jest objęty obowiązkowo ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi i podlega zgłoszeniu do ubezpieczeń społecznych (art. 36 ust. 1). Obowiązek zgłoszenia pracowników należy do płatnika składek, czyli do pracodawcy (art. 36 ust. 2). Zgłoszenia dokonuje się w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia (art. 36 ust. 4). Nazwy formularzy zgłoszeniowych podaje ZUS; ten artykuł ich nie opisuje.

Składki: kto płaci i od czego

Podstawę wymiaru składek emerytalnej i rentowej pracownika stanowi przychód ze stosunku pracy, o którym mowa w art. 4 pkt 9 i 10 ustawy o sus (art. 18 ust. 1).

Składki na ubezpieczenie emerytalne pracowników finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek. Składki na ubezpieczenia rentowe finansują w wysokości 1,5% podstawy wymiaru ubezpieczeni i w wysokości 6,5% podstawy wymiaru płatnicy składek (art. 16 ust. 1b).

Składki za pracowników obliczają, rozliczają i przekazują co miesiąc do ZUS w całości płatnicy składek, a części finansowane przez ubezpieczonych płatnik potrąca ze środków ubezpieczonych i przekazuje do ZUS (art. 17 ust. 1 i 2).

Stopy składek wynoszą: 19,52% podstawy na ubezpieczenie emerytalne, 8,00% na rentowe, 2,45% na chorobowe i od 0,40% do 8,12% na wypadkowe (art. 22 ust. 1). Ten artykuł liczy tylko składki emerytalną i rentową.

Przykład liczony (2027)

Ustawa z druku 3293 (uchwalona 5.11.2026, czeka na podpis Prezydenta) zmienia PIT, CIT i ryczałt, nie Kodeks pracy ani ustawę o sus, więc kwoty z tego przykładu nie zależą od podpisu.

Założenia: pracownik zatrudniony od 2027 roku z wynagrodzeniem równym płacy minimalnej, czyli 4 950 zł miesięcznie; przychód ze stosunku pracy to 4 950 zł. Liczymy tylko składki emerytalną i rentową.

SkładkaPodstawaStawkaPracownikPracodawca
Emerytalna (19,52% po połowie)4 950 zł9,76% + 9,76%483,12 zł483,12 zł
Rentowa4 950 zł1,5% i 6,5%74,25 zł321,75 zł
Razem557,37 zł804,87 zł

Obliczenia: 4 950 × 9,76% = 483,12 zł; 4 950 × 1,5% = 74,25 zł; 4 950 × 6,5% = 321,75 zł. Łącznie składki emerytalna i rentowa to 557,37 + 804,87 = 1 362,24 zł miesięcznie. Do kosztu pracodawcy dochodzą jeszcze składki, których tu nie liczymy (m.in. wypadkowa i Fundusz Pracy).

Urlop w pierwszym roku pracy

Pracownik, który podejmuje pracę po raz pierwszy, w roku kalendarzowym, w którym podjął pracę, uzyskuje prawo do urlopu z upływem każdego miesiąca pracy, w wymiarze 1/12 wymiaru urlopu przysługującego mu po przepracowaniu roku (art. 153 § 1). Wymiar urlopu to 20 dni przy zatrudnieniu krótszym niż 10 lat i 26 dni przy zatrudnieniu co najmniej 10 lat (art. 154 § 1).

Przykład: osoba, która pierwszy raz w życiu podejmuje pracę 1 kwietnia, ma do końca grudnia 9 pełnych miesięcy pracy, więc nabywa prawo do 9/12 × 20 dni = 15 dni urlopu. Kolejne urlopy nabywa w każdym następnym roku kalendarzowym (art. 153 § 2). Zasada 1/12 dotyczy wyłącznie osoby, która pracuje po raz pierwszy; inne przypadki reguluje dalsza część kodeksu pracy.

Wypowiedzenie

Okres wypowiedzenia umowy zawartej na czas nieokreślony i na czas określony zależy od stażu u danego pracodawcy: 2 tygodnie przy zatrudnieniu krótszym niż 6 miesięcy, 1 miesiąc przy zatrudnieniu co najmniej 6 miesięcy i 3 miesiące przy zatrudnieniu co najmniej 3 lata (art. 36 § 1).

Co zrobić przed pierwszym dniem pracy

  1. Przygotuj umowę na piśmie (art. 29 § 2) z rodzajem i miejscem pracy, wynagrodzeniem, wymiarem czasu pracy i dniem rozpoczęcia (art. 29 § 1).
  2. Skieruj pracownika na badania wstępne (art. 229 § 1).
  3. Zapewnij szkolenie BHP przed dopuszczeniem do pracy (art. 237³ § 2).
  4. Zgłoś pracownika do ubezpieczeń społecznych w ciągu 7 dni od powstania obowiązku ubezpieczenia (art. 36 ust. 4).
  5. W ciągu 7 dni od dopuszczenia do pracy przekaż pracownikowi informacje z art. 29 § 3 (art. 29 § 3).
  6. Ustal, jaki okres próbny wybierasz (art. 25 § 2).

Najczęstsze błędy

  1. Dopuszczenie do pracy bez pisemnej umowy albo bez pisemnego potwierdzenia ustaleń (art. 29 § 2).
  2. Pominięcie badań wstępnych lub szkolenia BHP przed pierwszym dniem pracy (art. 229 § 1, art. 237³ § 2).
  3. Zgłoszenie do ZUS po terminie 7 dni (art. 36 ust. 4).
  4. Założenie, że całe składki emerytalna i rentowa obciążają pracodawcę: pracownik finansuje połowę emerytalnej i 1,5% rentowej (art. 16 ust. 1 i 1b).
  5. Zapominanie o informacjach z art. 29 § 3 w ciągu 7 dni od dopuszczenia do pracy (art. 29 § 3).

Pytania i odpowiedzi

Czy umowa o pracę może być ustna? Umowę zawiera się na piśmie; jeśli tak nie zrobiono, pracodawca musi przed dopuszczeniem do pracy potwierdzić warunki na piśmie (art. 29 § 2).

Ile trwa okres próbny? Do 3 miesięcy, a przy zamiarze zawarcia umowy na czas określony krócej (art. 25 § 2²).

Kto płaci za szkolenie BHP? Szkolenie BHP odbywa się w czasie pracy i na koszt pracodawcy (art. 237³ § 3).

Kto zgłasza pracownika do ZUS i w jakim terminie? Płatnik składek, czyli pracodawca, w terminie 7 dni od daty powstania obowiązku ubezpieczenia (art. 36 ust. 2 i 4).

Ile dni urlopu ma pracownik w pierwszym roku pracy? Pracownik pracujący po raz pierwszy zdobywa 1/12 wymiaru urlopu za każdy miesiąc pracy w roku podjęcia pracy; wymiar roczny to 20 lub 26 dni (art. 154 § 1).

Źródła

  • Kodeks pracy art. 25 § 2-2³, art. 29, art. 36 § 1, art. 153, art. 154 § 1, art. 229 § 1-1³, art. 237³ § 2-3 (stan 2026-10-14) https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19740240141
  • Ustawa o systemie ubezpieczeń społecznych art. 16 ust. 1-1b, art. 17 ust. 1-2, art. 18 ust. 1, art. 22 ust. 1, art. 36 ust. 1-4 (stan 2026-10-16) https://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WDU19981370887
  • Rozporządzenie Rady Ministrów z 14 września 2026 r. w sprawie minimalnego wynagrodzenia za pracę w 2027 r. https://eli.gov.pl/eli/DU/2026/1213/ogl